คู่มือศาลพระภูมิ

แบบศาล

นับขาดู เสาเดียวคือศาลของเทวดา สี่ขาคือบ้านของตายาย ฐานปูนคือเทพชั้นสูง บ้านบนเสาในรั้วบ้านทางเหนืออาจเป็นผีปู่ย่าของตระกูล

ศาลพระภูมิSan phra phum

เสาเดียว หลังคาแบบวัด เป็นที่อยู่ของเทวดาที่ได้รับแต่งตั้งให้ดูแลที่ดิน ส่วนมากคือพระชัยมงคล ถือดาบมือหนึ่ง ถุงเงินอีกมือหนึ่ง ตั้งให้สูงเท่าระดับตาหรือสูงกว่า

ศาลเจ้าที่ · ศาลตายายSan chao thi · san ta yai

สี่ขา บางทีหกขา เป็นเรือนไทยเรียบ ๆ คือตายาย คนที่อยู่ที่นี่มาก่อนเรา เคยเป็นคนมาก่อน ตั้งให้ต่ำกว่าศาลพระภูมิ

ศาลพระพรหมSan phra phrom

ฐานปูน เปิดสี่ด้าน สี่หน้า แบบศาลเอราวัณ โรงแรมและห้างชอบตั้ง เคร่งที่สุด ไม่ไหว้เนื้อ ไม่ไหว้เหล้า

หอผีปู่ย่าHo phi pu ya

บ้านหลังเล็กบนเสาในรั้วบ้านคนเหนือ เป็นผีบรรพบุรุษของตระกูล ผู้หญิงที่อาวุโสที่สุดเป็นคนดูแล สืบทางสายผู้หญิง คนนอกไม่ไปไหว้

ศาลเจ้าSan chao

แดงกับทอง หลังคาโค้ง ธูปสามดอก เผากระดาษเงินกระดาษทอง เป็นศาลจีน มีแบบแผนของตัวเอง เป็นเพื่อนบ้าน ไม่ใช่ศาลพระภูมิอีกแบบ

ส่วนต่าง ๆ

แตะชื่อส่วนดู ตัวศาลคือบ้านที่อยู่ โต๊ะคือห้องกินข้าว

ตอนเช้า

ทำทุกวันดีกว่าทำใหญ่ น้ำสะอาดหนึ่งแก้วกับการไหว้ทุกเช้าทำให้ศาลอยู่ดี ไหว้ใหญ่ปีละสองครั้งแล้วเงียบไปไม่ได้ผลเหมือนกัน

แล้วแต่ครูส่วนมาก: ตอนเช้า ก่อนคนในบ้านกินข้าว เปลี่ยนน้ำ จุดธูป อาหารแล้วแต่ศาล ทุกวัน วันพระ หรือวันที่คนตั้งศาลบอกไว้

ตามธรรมเนียมของไหว้คือยกไปถวาย ไม่ใช่ทิ้งไว้ พอธูปหมดดอก ท่านรับไปแล้ว ให้ลาของลงในวันเดียวกัน หลายบ้านเอาไปกินหรือแบ่งให้คนอื่น เหมือนอาหารที่วัด

ตามธรรมเนียมอาหารไม่ค้างคืน ของเก่าค้างบนโต๊ะดูเหมือนไม่ดูแล

ลองไหว้ตอนเช้า

ธูปหนึ่งนาทีในนี้ใช้เวลาหนึ่งวินาที

จุดธูปกี่ดอก

แล้วแต่ครูคนตั้งศาลบอกกี่ดอก ให้ตามนั้น ที่สอนกันบ่อย: เลขคี่ ยิ่งสูงยิ่งหลายดอก เก้าดอกสำหรับเทวดาและพระพรหม บางสายห้าดอกสำหรับพระภูมิ ตายายน้อยกว่านั้น

เราคิดว่าถ้าไม่มีใครบอก ห้าดอกเป็นตัวกลางสำหรับศาลบ้าน จุดเท่ากันทุกวันสำคัญกว่าจำนวน

ของไหว้

ถาดมาตรฐาน ซื้อที่ตลาดได้ในห้านาที: พวงมาลัย น้ำเปล่า น้ำแดง ข้าวกับกับข้าวและของหวาน ผลไม้ เทียนกับธูป แต่ละท่านชอบไม่เหมือนกัน

น้ำแดง ม้าลาย

เห็นได้ตามถนนน้ำแดงสตรอเบอร์รี่ใช้กันจนแม่ค้าเรียกว่าน้ำแดงเฉย ๆ เสียบหลอดไว้ให้ท่านดื่ม

ตามธรรมเนียมทำไมต้องแดง ไม่มีใครตอบได้ชัด บ้างว่าแทนเลือดที่เคยถวายสมัยก่อน บ้างว่าแดงเป็นสีมงคล และความหวานเอง เพราะผีไทยมักว่ากันว่าชอบของหวานเหมือนเด็ก

ตามธรรมเนียมม้าลายมีสองเรื่อง เรื่องถนน: ม้าลายคือทางม้าลาย ม้าลายที่ศาลริมถนนจึงขอให้เดินทางปลอดภัย เรื่องคนขับรถบรรทุก: หมอดูทักว่าจะเกิดอุบัติเหตุ พระบอกให้ถวายม้าลาย เขารอด เรื่องก็เล่าต่อกันไป จนมีคำล้อว่าเมืองไทยมีม้าลายมากกว่าแอฟริกา

บน

บนคือสัญญามีเงื่อนไข ถ้าได้อย่างนี้ จะเอาอย่างนั้นมาถวาย ถ้าได้จริง ก็เป็นหนี้จริง ต้องแก้บน

ตามธรรมเนียมบนเฉพาะที่ทำได้ บอกให้ชัด แก้บนให้ไว ถ้าไม่อยากเป็นหนี้ ให้ถวายเฉย ๆ ไม่มีเงื่อนไข เป็นน้ำใจ ไม่มีใครติดค้างใคร

ตามธรรมเนียมตุ๊กตาทุกตัวบนศาลที่คนไหว้เยอะคือใบเสร็จ คือคำขอที่ได้แล้วและแก้บนแล้ว ศาลที่ของแก้บนพอกเต็มมีประวัติให้ดู ศาลพระพรหมเอราวัณดังขึ้นมาแบบนี้

ปฏิทิน

แล้วแต่ครูวันพระ ตามข้างขึ้นข้างแรม เป็นวันที่หลายบ้านถวายอาหารที่ศาล ปฏิทินของศาลนับจากวันที่ยกศาล

ตามธรรมเนียมปีละครั้ง ในวันยกศาลหรือวันที่เลือก: บวงสรวง ถาดเต็ม ผ้าใหม่ ทำความสะอาดทั้งศาล เอาตุ๊กตาออกบ้าง ของแตกเปลี่ยนใหม่

ตามธรรมเนียมเริ่มอะไรใหม่ต้องเลือกวัน วันพุธเป็นวันที่เลี่ยงกันบ่อยที่สุด

ใบลาน อ่านร่างสมุดล้านนาที่คัดลอกเมื่อ พ.ศ. 2516 (วิชา ms 4361) มีตำราเดือนที่ไม่ควรทำการ อยู่ในหมวดสร้างบ้าน เรื่องเวลาเป็นส่วนหนึ่งของหน้าที่มาตลอด

ที่ตั้ง

คนตั้งศาลเป็นคนเลือกที่ แต่กฎที่ใช้ซ้ำ ๆ กันมีอยู่ และทุกข้อเป็นเรื่องศักดิ์ ผู้ใหญ่ต้องอยู่ให้สมฐานะ

• ตามธรรมเนียมไม่อยู่ในเงาของบ้าน
• ตามธรรมเนียมทิศตะวันออกเฉียงเหนือเป็นที่นิยมของหลายสำนัก
• ตามธรรมเนียมไม่หันหน้าไปทางห้องน้ำ ไม่ตั้งตรงที่น้ำเสียไหลผ่าน
• ตามธรรมเนียมศาลเทวดาสูงเท่าระดับตาเจ้าของบ้านหรือสูงกว่า ศาลตายายต่ำกว่า

ลากศาลไปวาง เลื่อนเวลาดู ดวงอาทิตย์ตามวันที่วันนี้ที่เชียงใหม่ บ้านสองชั้นสูง 7 เมตร

ถ้ามีปัญหา

ทำน้ำหก ถอยรถชนรั้ว ลืมวัน

ตามธรรมเนียมขอขมา ขอโทษตรง ๆ จุดธูป ไหว้ เหมือนขอโทษผู้ใหญ่ เป็นความสัมพันธ์แบบคนในบ้าน คนในบ้านขอโทษกันได้

เช่าบ้าน หรือเพิ่งย้ายเข้า

เราคิดว่าหน้าที่ผูกกับที่ดิน ไม่ใช่กับโฉนด อย่างน้อยไหว้เวลาเดินผ่าน และไม่ปล่อยให้ศาลรก ถ้าดูแลไม่ไหว การถอนศาลคือทางที่ให้เกียรติ ทิ้งไว้เงียบ ๆ คือสิ่งที่ธรรมเนียมไม่ชอบ

จะสร้างหรือซ่อมบ้าน

ตามธรรมเนียมบอกศาลก่อน คนที่อยู่มาก่อนอยากรู้เรื่องนี้ที่สุด งานใหญ่อาจต้องถอนแล้วยกศาลใหม่ โดยคนที่รู้พิธี

สองศาลในที่เดียว

ตามธรรมเนียมปกติและถูกต้อง พระภูมิสูง ตายายต่ำ ดูแลทั้งสอง ทางเหนือมีผีปู่ย่าและผีบ้านซ้อนขึ้นไปอีก

ใครดูแล

แล้วแต่ครูส่วนมากผู้หญิงที่อาวุโสในบ้าน ที่ร้านคือคนเปิดร้าน หอผีปู่ย่าเป็นหน้าที่ของผู้หญิงอาวุโสในตระกูล

พวงมาลัยกองเต็ม

เห็นได้ตามถนนพวงมาลัยซีดไม่กี่พวงที่ศาลริมถนนคือแดดฝน กองเต็มที่ศาลบ้านคือไม่ได้ดูแล

ตุ๊กตาเยอะเกิน

ตามธรรมเนียมเอาออกบ้างตอนบวงสรวงประจำปี ไปไว้ที่วัด หรือโคนต้นไม้ใหญ่ ไม่ทิ้งถังขยะ

ศาลของคนอื่น

ไหว้เวลาผ่านไม่ต้องเสียอะไรและถูกเสมอ ศาลสาธารณะ ศาลพระภูมิริมถนน ศาลพระพรหมหัวมุม ศาลประจำเมือง ใครก็ถวายได้ ศาลในรั้วบ้านใครก็เป็นของบ้านนั้น

• ดูแลสม่ำเสมอพวงมาลัยสด น้ำสะอาด ขี้เถ้าธูปพอกขึ้น ชานกวาดสะอาด
• ของแก้บนเต็มม้าลาย นางรำ ทองคำเปลวแน่น คือใบเสร็จ
• มีคนดูแลมีคนกวาด มีคนขายพวงมาลัยข้าง ๆ
• ขอให้ถูกที่เทวดาและพระพรหมเรื่องทำมาหากิน ตายายเรื่องความสงบในบ้านและขออนุญาต ศาลริมถนนเรื่องเดินทางและเรื่องด่วน

เห็นได้ตามถนนศาลที่ไม่มีใครตั้ง: ต้นไม้ใหญ่ โดยเฉพาะตะเคียนกับไทร พันผ้าสี มีธูปกับน้ำวางที่โคน คือไหว้ผีที่อยู่ในต้นไม้ ผ้าบอกว่ารู้ว่ามีท่านอยู่ ไม่ใช่เชิญท่านมา

ล้านนา

ก่อนศาลเสาเดียวจะขึ้นมาจากภาคกลาง ทางเหนือมีพิธีของตัวเองสำหรับผืนดิน ทุกวันนี้ทางเหนือก็ใช้ทั้งสองอย่างซ้อนกัน

ตามธรรมเนียมท้าวทั้งสี่ ผู้รักษาสี่ทิศ เชิญด้วยสะตวง กระทงใบตองทิศละหนึ่ง ในงานขึ้นบ้านใหม่ พิธีตอนเจ็บป่วย และปีใหม่ บางครูมีสะตวงที่ห้าสำหรับพระอินทร์ตรงกลาง

ใบลาน อ่านร่างพับสาจากลำปาง (วิชา ms 5076) เขียนบทบูชาท้าวทั้งสี่เป็นสี่ย่อหน้า ทิศละหนึ่ง แบบเดียวกันซ้ำทุกทิศ

ใบลาน อ่านร่างสมุดนักเรียนที่คัดด้วยปากกาลูกลื่นสามวันในเดือนมกราคม พ.ศ. 2516 ที่แม่แตง (วิชา ms 4361) เรียงตำราสร้างบ้าน: แม่ธรณี เรียกขวัญ ท้าวทั้งสี่ ลางไม้และจอมปลวก แล้วจึงฝังเสาเรือน

ตามธรรมเนียมใจบ้านหรือเสื้อบ้านคือเสาและผีของหมู่บ้าน ขยายเป็นเมืองก็คือเสาอินทขิลที่วัดเจดีย์หลวง มีงานไหว้ทุกปี ปู่แสะย่าแสะ ยักษ์ผู้รักษาหุบเขา ได้รับการเลี้ยงทุกปีใกล้ดอยคำ

ถอนศาล

ในระบบนี้ไม่มีอะไรทิ้งขว้าง ศาลพระภูมิถูกถอน แล้วไปพัก

ตามธรรมเนียมพิธีในบ้านคือถอนศาล คนที่รู้พิธีเลือกวัน ขอขมาผู้อยู่ เชิญท่านไปอยู่ศาลใหม่หรือไปที่อื่น แล้วปิดศาลเก่า จากนั้นศาลเก่าจึงเป็นแค่บ้านเปล่า

ใบลาน อ่านร่างตำราถอนของล้านนาไปไกลกว่านั้น วิชา ms 363 ถอนบ้านถอนเรือน ใช้กรรมวาจาของพระวินัย บทเดียวกับที่ใช้ผูกและถอนสีมา ถอนบ้านแบบเดียวกับถอนสีมา

ใบลาน อ่านร่างวิชา ms 5076 ใช้แบบเดียวกันตั้งแต่ถอนวิหารลงไปจนถึงกระท่อมใบไม้ แปลบาลีทีละคำเป็นภาษาล้านนาให้เข้าใจ แล้วจบด้วยคำว่า ก็หื้อเท่าเก่าดี ขอให้เป็นเหมือนเดิม

เห็นได้ตามถนนศาลที่พักแล้วไปอยู่ที่คนเรียกว่าสุสานศาลพระภูมิ ใต้ต้นโพธิ์ต้นไทรในวัด ที่ทางสามแพร่ง บนช่องเขา จะเรียกว่าที่พักศาลก็ได้ ไปไหว้ได้ เอากลับบ้านไม่ได้

ภาคสนาม

ศาลพระภูมิ ศาลเจ้า และต้นไม้พันผ้าทุกที่ที่ NaN ถ่ายจากมอเตอร์ไซค์ในเชียงใหม่ กันยายน 2569 แตะจุดเพื่อเปิดหน้าของรูป

เกี่ยวข้อง

• ถอน พิธีถอนวิชา: ใบลาน 29 ฉบับที่ชื่อมีคำว่าถอน พิธีที่เอาสิ่งต่าง ๆ คืน
• ศาลเจ้าและหลักเมืองมดแดง: ศาลสาธารณะในเชียงใหม่และเชียงราย แยกตามแบบ
• ภาคสนาม: ศาลมดแดง: รูปศาลทุกรูป หน้าละรูป บนแผนที่
• พระจันทร์เต็มดวงที่วัดมดแดง: วันเพ็ญและวันพระของปี
• กนก วาดด้วยคณิตมดแดง: เปลวกนกบนหลังคา วาดด้วยคณิต
• นักบุญเอ็กซ์เปดิตวิชา: ศาลสีแดง น้ำแดง ขนมเค้ก กับนักบุญที่ตอบวันนี้
• พญาอินทร์วิชา: พระอินทร์ ผู้มีสะตวงตรงกลาง
• เรียกขวัญวิชา: พิธีที่สมุดปี 2516 วางไว้ระหว่างแม่ธรณีกับท้าวทั้งสี่

ที่มา

ข้อความ: บทความเรื่องศาลพระภูมิของ NaN เขียนจากมุมล้านนาก่อน จากใบลานของเธอเองและแหล่งที่พิมพ์ไว้ด้านล่าง ข้อความจากใบลานเป็นการอ่านร่างด้วยเครื่อง รอผู้รู้อ่านซ้ำก่อนอ้าง

• wichaa ms 363 · ถอนบ้าน ถอนเรือน (thon ban thon huean), mulberry-paper folding book
• wichaa ms 4361 · ปูชาแม่ธรณี เรียกขวัญ … ท้าวทังสี่ … จักฝังเสาเรือน, school notebook, 16 Jan 2516 BE, Mae Taeng
• wichaa ms 5076 · สรุบน้ำส้มป่อย ถอนวิหาร ถอนสัพพะ ปูชาท้าวทังสี่, Lampang
• wichaa ms 3476 · ตำนานท้าวทั้ง ๔, Wat Thao Bun Rueang, Hang Dong
• Spirit house, Wikipedia
• Phi Pu Ya, Wikipedia
• Pu Sae and Ya Sae, Wikipedia
• Thai Spirit Houses, thaiwebsites.com
• Thailand's spirits have a taste for red Fanta, Atlas Obscura
• Through Thai eyes, Bangkok Post
• Understanding Thai spirit houses and offerings, The Thaiger
• Spirit house graveyards, Tim in Phuket
• Liang Phi Pu Sae Ya Sae, Stories Beyond the Horizon

รูปถ่าย

• ร้านขายศาลพระภูมิ ตั้งเรียงเต็มหน้าร้าน เชียงใหม่ — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิสีขาวหลายหลัง วางรวมกันที่โคนต้นไทร — NaN, CC BY 4.0
• ต้นไทรผูกผ้าแพรสีซีด — NaN, CC BY 4.0
• ผ้าเจ็ดสีพันต้นไม้ใหญ่ริมถนน — NaN, CC BY 4.0
• ศาลทองสองหลังที่มุมโรงแรม มีคนกำลังดูแลศาล — NaN, CC BY 4.0
• ศาลไม้สีแดงทองสองหลัง หลังหนึ่งสูง อีกหลังต่ำกว่า — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิสีทอง กับศาลเรือนสีแดงทอง และเจดีย์ขาวองค์เล็ก — NaN, CC BY 4.0
• ศาลเสาเดียว มีแท่นวางของไหว้ตั้งข้าง ๆ — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิสีฟ้า ริมคลอง — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิผูกผ้าสามสี — NaN, CC BY 4.0
• ศาลขาวทองบนฐานพญานาค — NaN, CC BY 4.0
• ศาลเจ้าพ่อแจ่งกะต๊ำ เรือนไม้แบบล้านนา — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิสีขาว มีชามของไหว้วางบนทางเท้า — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิสีทอง ท่ามกลางดอกไม้สีม่วง — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิคล้องพวงมาลัย หน้าทางเข้าโรงแรม — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิสีทองบนชั้นติดกำแพง เหนือตู้มิเตอร์ — NaN, CC BY 4.0
• ศาลดินเผาหลังเล็ก หน้าร้านค้า — NaN, CC BY 4.0
• ศาลพระภูมิหน้าประตูโรงพยาบาล ดอกไม้เต็มศาล — NaN, CC BY 4.0
• น้ำแดงที่ศาลพระภูมิ เชียงราย — Nux-vomica 1007, CC BY-SA 4.0
• พวงมาลัยแขวนเต็มศาลสีเขียว เชียงใหม่ — Immanuelle, CC BY 4.0
• ศาลคู่: ศาลพระภูมิเสาเดียว กับศาลตายายที่ต่ำกว่าอยู่ข้าง ๆ — Chainwit, CC BY-SA 4.0
• ศาลสองหลังบนพื้นกระเบื้องสีน้ำเงิน — Dennis G. Jarvis, CC BY-SA 2.0
• พระพรหมสี่หน้า ศาลริมถนน เชียงใหม่ — Dennis G. Jarvis, CC BY-SA 2.0
• นางรำที่แก้บน ศาลพระพรหมเอราวัณ กรุงเทพฯ — Arian Zwegers, CC BY 2.0
• ศาลไม้สี่ขา เชียงใหม่ — Immanuelle, CC BY-SA 4.0
• ศาลบนกำแพงดินเวียงสวนดอก — George Garnet Hoyes, CC BY-SA 4.0
• ศาลปู่แสะย่าแสะ ดอยคำ — ManoiCMU, CC BY 4.0
• ศาลเจ้าพ่อหลักเมืองแจ่งกะต๊ำ ไก่ปั้นเรียงหน้าศาล — Chainwit, CC BY 4.0
• ดอกไม้ถวายเสาหลักเมือง วัดเจดีย์หลวง งานเข้าอินทขิล — Takeaway, CC BY-SA 3.0
• ศาลพระภูมิรวมกันบนช่องเขา ระหว่างเชียงใหม่กับลำปาง — Ziegler175, CC BY-SA 3.0
• ช่องเขาเดียวกัน: ศาล ตุ๊กตา พวงมาลัย — Ziegler175, CC BY-SA 3.0
• ศาลพระภูมิของโรงเรียน แพร่ พร้อมโต๊ะของไหว้ — งานโสตทัศนศึกษา โรงเรียนนารีรัตน์จังหวัดแพร่, CC BY-SA 4.0