ฤดูหมอกควัน EN ไทย
ภาคเหนือ · กุมภาพันธ์ถึงเมษายน

ฤดูหมอกควัน

The Smoky Season · northern Thailand

ภาคเหนือวาดจากภูเขาจริง ลึก 56 แนว เลื่อนวันในปี ควันจะหนาขึ้นเท่ากับวันทั่วไปของเชียงใหม่

motdang.net/sites/smoky-season

1.82 millionจุดไฟที่ดาวเทียมเห็น 2003–2024on the map below
46%อยู่ในเดือนมีนาคม90% February to April
30 Marchวันที่ไฟมากที่สุด โดยเฉลี่ย22 years of days
68 → 1,822 mฝาครอบเหนือเชียงใหม่ 7 โมงเช้า กับ บ่าย 3 เดือนมีนาคมhow high smoke can mix
45วันที่เกินค่ามาตรฐาน เชียงใหม่ ม.ค.–เม.ย. 202637.5 µg/m³ a day; model CAMS
10.8 kmประตูท่าแพ ถึงสันดอยสุเทพgone at about 26 µg/m³

ตอนนี้

PM2.5 คือควันที่เราหายใจเข้าไป อนุภาคเล็กกว่า 2.5 ไมครอน เล็กพอจะเข้าไปลึกถึงปอด นี่คือค่าประมาณจากแบบจำลองของแต่ละเมือง สีตามดัชนีคุณภาพอากาศ (AQI) ของไทย

กำลังโหลด…

ตัวเลขนี้มาจาก CAMS แบบจำลองอากาศของยุโรป ช่องละราว 40 กม. จึงเกลี่ยชั่วโมงที่แย่ที่สุดให้เรียบลง สถานีของกรมควบคุมมลพิษรายงานที่ air4thai.com.

จากหน้าต่างเครื่องบิน 7 กุมภาพันธ์ 2011

ภูเขาเป็นสีเทาก่อน

สันเขาทีละแนวจางหายไปจนเป็นสีเดียวกับท้องฟ้า

Takeaway · CC BY-SA 3.0

ไฟ

กล้อง MODIS ของนาซาอยู่บนดาวเทียมสองดวง Terra กับ Aqua แต่ละดวงบินผ่านวันละสองครั้ง จะบอกทุกช่องหนึ่งตารางกิโลเมตรที่ร้อนพอให้เห็นว่าไหม้อยู่ แต่ละวงคือหนึ่งปี 2003 อยู่ตรงกลาง 2024 อยู่วงนอก แต่ละขีดรอบวงคือหนึ่งวัน 90% ของไฟอยู่ในช่วงกุมภาพันธ์ถึงเมษายน

แตะวงเพื่ออ่านค่าแต่ละวัน

ปีละวงr = r₀ + (y − 2003) × Δr

รัศมีเพิ่มปีละหนึ่งวง รวม 22 วง

ปีละหนึ่งรอบθ = day ÷ 365 × 360°

1 มกราคมอยู่ด้านบน หมุนตามเข็มนาฬิกา

สีc = log(1 + fires) ÷ log(1 + max)

ใช้สเกลลอการิทึม วันที่เงียบกับวันที่ไฟมากที่สุด (6,500 จุด) จึงเห็นทั้งคู่

ไฟมากที่สุด: ปี 2007 125,164 จุด น้อยที่สุด: ปี 2022 30,914 จุด

แม่ฮ่องสอน 14 มีนาคม 2010

ใบไม้แห้ง ไฟต่ำ ๆ

ไฟป่าส่วนใหญ่ลามไปตามพื้น ไหม้ใบสักและใบเต็งรังที่ร่วงอยู่

Takeaway · CC BY-SA 3.0

แผนที่

ไฟอยู่ตรงไหน เดือนต่อเดือน เฉลี่ย 22 ปี กรอบนี้กินพื้นที่ตั้งแต่แม่น้ำสาละวินจนเลยแม่น้ำโขง รัฐฉานของเมียนมาอยู่ทางซ้าย ลาวตอนเหนืออยู่ทางขวา เก้าจังหวัดภาคเหนือของไทยมีเส้นสีส้ม

ภาพนูนต่ำจากข้อมูลความสูง พรมแดน จังหวัด แม่น้ำ และถนนสายหลักจาก Natural Earth แต่ละช่อง 0.1 องศา (ราว 11 กม.) สีเข้มที่สุดคือมีไฟ 20 จุดขึ้นไปในช่องนั้นในปีทั่วไป

ทุกปี กุมภาพันธ์ถึงเมษายน

แตะปีที่ต้องการ

จากอวกาศ ดาวเทียม Terra ของนาซา

ฝาควันคลุมครึ่งทวีป

จุดสีแดงคือไฟที่ดาวเทียมเห็นตอนบินผ่าน

MODIS Land Rapid Response Team, NASA GSFC · Public domain

ลม

ควันไปตามลม เส้นที่เคลื่อนไหวแต่ละเส้นคือควันหนึ่งก้อน ปล่อยจากจุดที่ไฟไหม้ในเดือนนั้น ลอยไปตามลมเฉลี่ยของเดือน ภาพละ 20 นาที

หนึ่งก้าวx ← x + u·Δt , y ← y + v·Δt

u คือลมไปทางตะวันออก v คือลมไปทางเหนือ Δt คือ 20 นาที

ระหว่างลูกศรu = Σ uᵢ · wᵢ

รู้ค่าลมทุก 1 องศา ระหว่างนั้นใช้ลูกศรสี่ตัวที่ใกล้ที่สุด ตัวไหนใกล้กว่าก็นับมากกว่า

ลูกศร: ลมเฉลี่ยของเดือน ปี 2023–2026 จากคลังพยากรณ์ย้อนหลังของ Open-Meteo ควันจริงยังลอยขึ้น จมลง และถูกฝนชะด้วย ของเล่นนี้แค่พามันไปตามลม

เชียงใหม่ 6 มีนาคม 2018 บ่ายสองโมงสี่สิบเจ็ด

ดอยหายไปไหน

ดอยสุเทพอยู่ด้านหลังภาพนี้ วันที่อากาศดี ดอยจะเต็มครึ่งบนของภาพ

FredTC · CC BY-SA 4.0

ฝาครอบ

เชียงใหม่อยู่ในแอ่งที่มีภูเขาล้อมรอบ คืนฟ้าใสในหน้าแล้ง พื้นดินเย็นลงเร็ว อากาศที่พื้นหุบเขาจึงเย็นกว่าอากาศด้านบน อากาศเย็นหนักกว่าจึงค้างอยู่ข้างล่าง ควันก็ค้างอยู่ด้วย พอแดดเช้าทำให้พื้นอุ่น อากาศอุ่นลอยขึ้น ฝาครอบก็ยกสูงขึ้น

ฟองอากาศที่ลอยขึ้นT(z) = T₀ − 9.8 °C × z / km

อากาศจากพื้นที่ลอยขึ้นจะขยายตัวและเย็นลง 9.8 °C ทุกหนึ่งกิโลเมตร (เส้นประสีฟ้า)

หยุดตรงไหนT_bubble(H) = T_air(H)

ฟองอากาศลอยขึ้นต่อไปตราบที่อุ่นกว่าอากาศรอบ ๆ (เส้นสีดำ) จุดที่อุณหภูมิเท่ากันคือฝาครอบ H

กล่องPM ≈ E ÷ (u × H)

ควันที่ปล่อยเข้ามา (E) กระจายในกล่องสูงเท่าฝาครอบ และถูกลม (u) พัดออก ถ้า H ลดลงครึ่งหนึ่ง ควันจะหนาขึ้นสองเท่า

PM2.5 ตลอดหนึ่งวันในเดือนมีนาคม เชียงใหม่

สูงสุดราว 08:00 น. (48 มคก./ลบ.ม.) ตอนฝาครอบต่ำที่สุด ต่ำสุดราว 15:00 น. (28) ตอนฝาครอบสูงที่สุด อากาศที่ความสูง 800 ม. อุ่นกว่าพื้นดิน 68% ของเช้าวันในเดือนมีนาคม เวลา 07:00 น. และ 1% ของบ่าย เวลา 15:00 น.

ฝาครอบกำหนดรูปร่างของแต่ละวัน ส่วนไฟกำหนดว่าฤดูนั้นจะแย่แค่ไหน วันในช่วงกุมภาพันธ์ถึงเมษายนที่ลมคูณฝาครอบน้อยที่สุด (หนึ่งในสี่ล่าง) เชียงใหม่เฉลี่ย 36 มคก./ลบ.ม. วันที่มากที่สุด (หนึ่งในสี่บน) 31 อากาศชั้นบน: คลังของ Open-Meteo ปี 2022–2026 อุณหภูมิพื้นดิน: รายงานรายชั่วโมงของสนามบินเชียงใหม่เอง เพราะแบบจำลองเย็นไปราว 3 °C ในบ่ายที่ร้อน

แม่ฮ่องสอน วันเดียวกัน

ควันบนถนน

Takeaway · CC BY-SA 3.0

วันนี้เห็นดอยสุเทพไหม

การทดสอบแบบคนเชียงใหม่ ยืนที่ประตูท่าแพแล้วมองไปทางตะวันตก เส้นขอบฟ้าด้านล่างคำนวณจากข้อมูลความสูงทีละทิศ พร้อมระยะถึงแต่ละจุด สันดอยสุเทพอยู่ห่าง 10.8 กม. ลองเลื่อนปริมาณควัน

มองเห็นได้ไกลแค่ไหนV = 3.912 ÷ b

วัตถุสีเข้มยังมองเห็นได้จนความต่างกับท้องฟ้าเหลือ 2%: e^(−b·V) = 0.02 จึงได้ V = ln 50 ÷ b (คอชไมเดอร์ ปี 1924)

แสงที่หายไปกับควันb = 13.3 × PM2.5 + 20

ต่อ 1,000 กม. ค่า 13.3 หาจากวันแล้งที่มีควัน 130 วัน ที่สนามบินเชียงใหม่ ปี 2023–2026: ทัศนวิสัยที่สนามบินรายงาน เทียบกับ PM2.5 ของวันนั้น

สนามบินเชียงใหม่ 1980–2026

วันในช่วงกุมภาพันธ์ถึงเมษายนที่ทัศนวิสัยตอนกลางวันต่ำกว่า 5 กม. (เหลือง) และต่ำกว่า 3 กม. (แดง) ปีที่แย่ที่สุดในบันทึกนี้: 1995 มี 45 วันที่ต่ำกว่า 5 กม.

แตะปีที่ต้องการ

ผู้สังเกตการณ์รายงานทัศนวิสัยด้วยตา เทียบกับจุดสังเกตที่รู้ระยะ และกฎการรายงานเปลี่ยนไปตลอด 46 ปี อ่านแท่งกราฟเป็นภาพร่างของบันทึก

จุดชมวิวดอยสุเทพ 8 สิงหาคม 2014

หุบเขาเดียวกันในหน้าฝน

ฝนล้างอากาศ มองเห็นเขาทางดอยสะเก็ดไกล 25 กม.

Pratyeka · CC BY-SA 4.0

ทำไมดวงอาทิตย์เป็นสีแดง

แสงแดดที่ผ่านควันเสียสีน้ำเงินก่อน แล้วสีเขียว ที่เหลือจึงเป็นสีส้ม แล้วสีแดง วันที่แย่ที่สุด ดวงอาทิตย์หายไปทั้งที่ยังอยู่เหนือภูเขา

แสงที่ผ่านมาได้

แสงที่ผ่านมาI = I₀ · e^(−m·(τ_air + τ_smoke))

กฎเบียร์–แลมเบิร์ต: แต่ละชั้นดูดแสงไปสัดส่วนเท่ากัน m คือปริมาณอากาศที่แสงผ่าน ตั้งฉาก = 1 ใกล้ขอบฟ้าราว 10

สีน้ำเงินหายก่อนτ_smoke(λ) = AOD × (λ ÷ 550 nm)^−1.5

อนุภาคควันมีขนาดพอ ๆ กับคลื่นแสง จึงกระเจิงคลื่นสั้น (สีน้ำเงิน) มากกว่าคลื่นยาว (สีแดง) อากาศบริสุทธิ์ทำแบบนี้ชันกว่าอีก λ^−4 ท้องฟ้าจึงเป็นสีฟ้า

ควันเหนือศีรษะAOD ≈ 0.0131 × PM2.5 + 0.024

หาจากข้อมูล CAMS รายวันสี่ปีเหนือเชียงใหม่ (r = 0.71)

ภาคเหนือ 18 มีนาคม 2009

เตรียมไร่

ตัด ตากให้แห้ง เผา แล้วปลูกเมื่อฝนมา

mattmangum · CC BY 2.0

ตัวเลข

37.5มคก./ลบ.ม. เฉลี่ย 24 ชั่วโมง: ค่ามาตรฐานของไทยตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2023 (เดิม 50) รายปี: 15
15มคก./ลบ.ม. เฉลี่ย 24 ชั่วโมง: แนวทางขององค์การอนามัยโลก ปี 2021 รายปี: 5
22มคก./ลบ.ม. ตลอดหนึ่งวัน เท่ากับบุหรี่ราวหนึ่งมวน ตามการคำนวณของ Berkeley Earth

AQI ของไทย วาดเป็นกราฟ

เส้นตรงสี่เส้นต่อกัน แล้วตามด้วยสีแดงที่ไม่มีเพดาน แต่ละแถบสีแปลงช่วงของ PM2.5 เป็นช่วงของคะแนนดัชนี

หนึ่งแถบAQI = I_lo + (PM − C_lo) × (I_hi − I_lo) ÷ (C_hi − C_lo)

ตัวอย่างแถบสีส้ม: PM2.5 จาก 37.6 ถึง 75 แปลงเป็น 101 ถึง 200

ทุกวันตั้งแต่ปี 2023

แตะวันที่ต้องการ

รายเมือง มกราคมถึงเมษายน

ตัวใหญ่: จำนวนวันที่เกิน 37.5 มคก./ลบ.ม. ตัวเล็ก: ค่าเฉลี่ยของฤดู · วันที่แย่ที่สุด แบบจำลอง CAMS เรียงตามปี 2026

2023202420252026
เชียงราย4437 · 1101824 · 563634 · 835140 · 117
เชียงใหม่4035 · 70824 · 482934 · 914538 · 99
แม่สาย4437 · 1201423 · 644035 · 1014638 · 110
พะเยา2627 · 631524 · 492929 · 803232 · 110
ลำพูน1628 · 57923 · 452329 · 812231 · 77
ฝาง2828 · 61820 · 502528 · 993530 · 95
แพร่2128 · 611124 · 492029 · 772629 · 73
ลำปาง3231 · 661323 · 452327 · 752328 · 88
น่าน3331 · 1321623 · 502127 · 812728 · 96
เชียงดาว1123 · 48418 · 411324 · 772627 · 83
แม่สอด1023 · 50622 · 482427 · 682427 · 54
แม่ฮ่องสอน1122 · 60719 · 481422 · 752324 · 73
ปาย921 · 45317 · 421020 · 722224 · 79

แบบจำลองต่ำกว่าความจริงในวันที่แย่ที่สุด วันที่ 29 มีนาคม 2026 สถานีในเชียงใหม่วัดได้ 188 มคก./ลบ.ม. ส่วน CAMS ให้ค่าเฉลี่ยทั้งวันของช่อง 40 กม. เท่ากับ 47

วันที่แย่ที่สุด

  1. มีนาคม 2019AirVisual จัดให้เชียงใหม่มีอากาศแย่ที่สุดในโลก AQI 230
  2. เมษายน 2023PM2.5 เกิน 100 มคก./ลบ.ม. สามสัปดาห์ เกิน 200 ต้นเดือนเมษายน
  3. 29 มีนาคม 2025อันดับหนึ่งของโลกตาม IQAir AQI 188
  4. 29 มีนาคม 2026อันดับหนึ่งของโลกอีกครั้ง AQI 263 PM2.5 188 มคก./ลบ.ม.
  5. 1 เมษายน 2026บางอำเภอเกิน 300 มคก./ลบ.ม. และถูกประกาศเป็นเขตภัยพิบัติ
แม่ฟ้าหลวง เชียงราย 29 มกราคม 2019

ป้ายบอกว่า หยุดเผา

ไร่ด้านหลังป้ายถูกเผาไปแล้ว

Takeaway · CC BY-SA 4.0

ทำไม

แล้งหกเดือน

ฝนหยุดราวเดือนพฤศจิกายน กลับมาราวพฤษภาคม ใบไม้ร่วง หญ้าแห้ง พอถึงมีนาคมเกือบทุกอย่างติดไฟได้ พอฝนกลับมาในเดือนพฤษภาคม ฝุ่น PM2.5 ลดลงเหลือ 5–10 มคก./ลบ.ม.

ข้าวโพด

ราวหนึ่งในสามของไร่นาภาคเหนือปลูกข้าวโพด ราว 80% ใช้ทำอาหารสัตว์ ไทยต้องใช้ข้าวโพดอาหารสัตว์ราว 8 ล้านตันต่อปี ปลูกเองได้ราว 5 ล้านตัน ที่เหลือซื้อจากรัฐฉานและลาว ตอซังถูกเผาเพราะเร็วและถูก

พื้นป่า

มกราคมถึงพฤษภาคม 2024 GISTDA นับพื้นที่ป่าภาคเหนือที่ถูกไฟไหม้ได้ 1.83 ล้านไร่ เทียบกับไร่ข้าวโพด 533,000 ไร่ ราวสามต่อหนึ่ง หลายคนเผาพื้นป่าเพราะเชื่อว่าเห็ดเผาะ ผักหวานป่า และหน่อไม้จะขึ้นดี งานวิจัยยังไม่พบว่าเผาแล้วเห็ดขึ้นมากขึ้น

ข้ามพรมแดน

จุดไฟในกรอบแผนที่นี้ 39% อยู่ในเมียนมา 36% อยู่ในลาว และ 24% อยู่ในไทย (เก้าจังหวัดภาคเหนือ 13%) ไทย ลาว และเมียนมา ตกลงแผน CLEAR Sky ปี 2024–2030 หลังผู้นำพบกันเมื่อ 7 เมษายน 2023 ความตกลงอาเซียนเรื่องหมอกควันข้ามแดนมีตั้งแต่ปี 2002

ช่วงห้ามเผา

เชียงใหม่ประกาศห้ามเผาทุกปี ปี 2023 วันที่ 15 กุมภาพันธ์–30 เมษายน ปี 2024 วันที่ 1 มกราคม–30 เมษายน ปี 2026 วันที่ 1 มกราคม–31 พฤษภาคม ถ้าจำเป็นต้องเผาในช่วงนี้ ต้องขอผ่านระบบไฟดี (FireD) ที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ทำขึ้นในปี 2019 ลงทะเบียนล่วงหน้าอย่างน้อย 3 วัน อำเภอจะอนุญาตหรือไม่อนุญาต ปี 2024 มีคำขอมากกว่า 14,000 รายการ

กฎหมาย

ร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด ผ่านสภาผู้แทนราษฎร 611 ต่อ 3 เสียง ในเดือนพฤษภาคม 2026 วุฒิสภาแก้ไข สภาฯ ไม่เห็นด้วยกับการแก้ไขเมื่อ 2 กันยายน ถึงวันที่ 17 กันยายน 2026 ร่างอยู่ในคณะกรรมาธิการร่วม ส.ส. 10 คน ส.ว. 10 คน

ภาคเหนือ 18 มีนาคม 2009

กลับจากไร่ที่เผาแล้ว

mattmangum · CC BY 2.0

แหล่งข้อมูล

ใน Mot Dang: ปลอดภัยไว้ก่อน · ทุกเว็บ